نهادینه شدن نهاد اجتهاد در خلافت راشدین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه پیام نو ر، ایران

10.22075/feqh.2019.15178.1639

چکیده

اجتهاد، به معنای واقعی در حضور پیامبر اسلام مفهومی نداشته و نخستین حرکت‌ های اجتهادی در نخستین زمان‌ های کوتاه دستی از آن منبع وحی و الهام، ضرورت یافته است. از آنجاکه اصل حکومت سیاسی در هنگام خلافت خلیفه دوم تثبیت شده بود اجتهادات خلیفه دوم برخلاف خلیفه نخست، از سنخ اجتهادات ضروری نبود.
 هنگامی که نوبت خلافت به خلیفه دوم رسید طوفان فتوحات اسلامی، شرق و غرب جهان آن روزگار را به سرعت در نوردید و چیزی نگذشت که حکومت اسلامی را در گستره ای به پهنای دو امپراطوری روم شرقی و ساسانی گسترانید. 
تحوّلات سیاسی بزرگ ناشی از فتوحات اسلامی در مدت زمانی کوتاه می توانست منشأ تحوّلات عظیمی در دانش فقه باشد؛ اما خلیفه همه نهادهای عمومی و سیاسی سرزمین های نو گشوده را بر ساختار پیشین خود ابقاء کرد و با این سیاست، فقه را مجال ورود به حوزه های حقوق عمومی نداد.
خلیفه دوم در هنگام تصدّی خود بر حسب روحیّات شخصی بیشتر به اجتهادات عبادی پرداخت. برخلاف اجتهادات خلیفه نخست که عموماً به اقتضای ضرورت ‌های سیاسی اجتماعی صورت گرفته بود اجتهاد های خلیفه دوم و سوم از سنخ اجتهاد های غیر ضروری می نمود. این شیوه، ضمن تثبیت اصل اجتهاد به عنوان مهم ترین نهاد مرجع، رفته‌ رفته انحصار فتوا را از دست خلفا خارج کرد و سبب شد که برخی از صحابه به صورت  علنی و آشکار اجتهاد کرده و اقدام به صدور فتوا کنند.
نامه خلیفه دوم به شریح قاضی را می‌ توان نخستین منشور اجتهاد و صدور فتوا دانست، اما خلیفه به عکس عملکرد شخصی خود، در این منشور اجتهاد را امری بسیار مشکل دانسته و بر این باور است که فقط به هنگام ضرورت باید بدان مبادرت کرد.
روند صدور فتوا و اجتهاد در زمان خلافت عثمان نیز به همان شیوه که در خلافت عمر رایج بود ادامه یافت. در همین زمان گروهی از صحابه که به عنوان فقیه معروف شده بودند اجتهاد می کردند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The institutionalization of the ijtihad institution in the Rashedin caliphate

نویسنده [English]

  • Seyed Mohammad Sadri
Payam Noor University
چکیده [English]

Ijtihad has no meaning in the real sense of the presence of the Prophet of Islam and the first movements of ijtihadi have necessitated a short while after the accessibility to the source of revelation. When the caliphate's turn came to the second caliph, the storm of the Islamic conquests of the east and west of the world quickly swept through that era, and it was not until the Islamic revolution spread across the width of the two empires of the Eastern Roman Empire and the Sassanid Empire. Major political developments from Islamic conquests over a short period of time could have been the source of great changes in jurisprudential knowledge and the principle of political rule was established, but the caliph restored all of the public and political institutions of the newly created lands to its previous structure and allowed this jurisprudence to enter into legal areas Did not give a public rights. The second caliph according to his personal morals, went on to worship Ejtehadat.The letter of the second Caliph to the Shori'ah Ghazi is considered as the first charter of ijtihad and the giving of a fatwa, In this charter Ijtihad is considered very difficult and only a choice for necessities. The process of issuing fatwas and ijtihad during the caliphate of Usman continued in the same way. At the same time, a group of Companions who were known as the jurisprudents, were ijtihad.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ijtihad
  • jurisprudence
  • rashidin caliphate
  • Islamic law
  • social changes
  • ketab
  • tradition(sonaat)