بررسی فقهی و حقوقی تأثیر متقابل حقّ شفعه و خیار فسخ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

10.22075/feqh.2024.33016.3823

چکیده

به موجب حقّ شفعه، در صورتی که یکی از دو شریک مال غیر ‏منقول سهم خود را به ثالث بفروشد، شریک دیگر می تواند با دادن قیمتی که خریدار پرداخته است، حصّه مبیعه را تملّک نماید. لیکن، چنانچه ضمن عقد برای یکی از طرفین یا هر دو نفر آنها شرط خیار شود و یا به جهت دیگری، بیع فسخ گردد، میان حقّ شفعه و خیار فسخ تزاحم پیش می آید، زیرا با فسخ بیع، مالکیّت مبیع به فروشنده باز می گردد و این امر منافی حقّ شفیع است که از ملک مشتری به‏ دست ‏‏آورده است. برای رفع تزاحم راهکارهایی پیشنهاد شده است. اما، بیشتر فقیهان برای جمع  دو حقّ کوشیده‏ اند. بر این مبنا، حقّ شفعه بر خیار فسخ مشتری ترجیح داده شده است. زیرا، هدف مشتری از فسخ بیع دستیابی به ثمن است که توسط شفیع به او تأدیه می ‏شود. به‏ علاوه، در مواردی که هدف بایع از فسخ، برگرداندن عین مبیع نیست، با دادن مثل یا قیمت آن، حقّ او در کنار شفعه تأمین می ‏شود. با وجود این، در مورد خیار شرط و پاره‏ای خیارات، حقّ فسخ بایع بر شفعه مقدّم است. به ‏ویژه که ظاهر ادلۀ شرعی از اولویّت حقّ شفیع بر اشخاص دیگر غیر از شریک حکایت دارد. این مقاله با هدف کاربردی و به روش کیفی (توصیفی - تحلیلی) تلاش کرده است از میان عقاید و آرای مختلف فقیهان امامیه و نویسندگان حقوق مدنی ایران، قواعدی مناسب برای رفع تزاحم بین حقّ شفعه و خیار فسخ متبایعین استخراج کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Jurisprudential and Legal Study of the Interaction of the Right of Pre-emption and the Option of the Cancellation

نویسنده [English]

  • Eghbalali Mirzaei
Assistant Professor of Private Law, Department of Law, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
چکیده [English]

According to the right of preemption, if one of the two partners sells his share of immovable property, the other one can acquire it by paying the price paid by the buyer. However, if a condition is made for one or both of parties or the sale is canceled for another reason, there is a conflict between the right of preemption and the option of cancellation. Because, with the cancellation, the property of seller returns to the buyer, and this is against the right of the preemption which partner obtained from the buyer. Solutions have been proposed to resolve the conflict. However, most jurists have tried to reconciliation rights. So, the right of preemption is preferred over the buyer's termination option. Because, the customer's goal in canceling the sale is to achieve the price that will be paid to him by the intercessor. In addition, in cases where the purpose of the seller is not to return the matter, his right is secured. So, in case of option of condition and some other, the cancellation of contract takes precedence over the preemption. Since the appearance of Islamic evidence indicates priority of intercessor's right over other persons, rather than the partner. This article, with a practical purpose and using a qualitative (= descriptive-analytical) method, has tried to extract the appropriate rules to resolve the conflict between the right of cancellation and preemption from different opinions of Imamiyyah jurists and civil law writers of Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • cancellation
  • intersect
  • reconciliation
  • right
  • option
  • pre-emption

مراجع

- ابن ادریس حلّی، محمد بن منصور (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- ابن برّاج طرابلسی، قاضی عبدالعزیز (1406ق)، المهذّب، ج1، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- ابن قدامه، عبدالرحمن بن محمد (بی تا)، الشرح الکبیر، ج5، بیروت: دار الکتب العربیه.
- ابن قدامه، عبدالرحمن بن محمد( 1968م)، المغنی، ج5، تحقیق: عبدالرحمن بن‏محمد، مکتبه قاهره.
- احمدی طباطبائی، جواد (1344)، اخذ به شفعه در حقوق مدنی ایران و فقه اسلام، تهران: چاپخانه زندگی.
- امامی، سید حسن (1392)، حقوق مدنی(در شفعه، وصایا و ارث)، ج3، چ37، تهران: اسلامیه.
- ایروانی، محمدباقر(1422ق)، دروس تمهیدیه فی الفقه الاستدلالی، ج3، قم: مرکز عالمی للدراسات الاسلامیه.
- بحرانی، شیخ یوسف (بی تا)، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطّاهره، ج2، تحقیق: محمدتقی ایروانی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- تبریزی، میرزا جواد (1426ق)، منهاج الصالحین، ج2، قم: دار الصدیقه الشهیده.
- جبعی ‏عاملی(شهید ثانی)، زین ‏الدین بن علی (1386)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج4، تحقیق: محمد کلانتر، جامعه النجف الدینیه.
- جبعی‏عاملی(شهید ثانی)، زین الدین بن علی (بی تا)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج12، قم: مؤسسه معارف اسلامی.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن (بی تا)، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج25، قم: مؤسسه آل بیت(ع) لاحیاء التراث.
- حسینی عاملی، سید محمدجواد (بی تا)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، ج18، تحقیق: محمد باقر خالصی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- حلبی(ابن زهره)، حمزه بن علی (بی تا)، غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع، تحقیق: شیخ ابراهیم بهادری، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
- حلّی(علامه)، حسن بن یوسف (1410ق)، ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، ج1، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- حلّی(علامه)، حسن بن‏ یوسف (1413ق)، قواعد الاحکام، ج2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- حلّی(علامه)، حسن بن یوسف (1413ق)، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ج5، چ2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- حلّی(علامه)، حسن بن یوسف (1414ق)، تذکره الفقهاء، ج2، قم: مؤسسه آل البیت(ع) لاحیاء التراث.
- حلّی(علامه)، حسن بن یوسف (بی تا)، تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه، ج2، قم: مؤسسه آل بیت (ع).
- حلّی(فخرالمحقّقین)، محمد بن حسن بن یوسف (1387ق)، ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، ج2، قم: اسماعیلیان.
- حلّی(محقّق)، جعفر بن حسن (1409ق)، شرائع الاسلام فی مسائل الحلام و الحرام، ج4، تهران:  استقلال.
- حلّی، یحیی بن سعید (1437ق)، الجامع للشرائع، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
- خمینی(امام)، سید روح الله (1390)، تحریر الوسیله، ج1، قم: اسماعیلیان.
- خوانساری، سید احمد (1355)، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، ج6، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: مکتبه الصدوق.
- خوئی، سید ابوالقاسم (1377)، مصباح الفقاهه، ج7، تحریر محمد علی توحیدی، قم: داوری.
- خوئی، سید ابوالقاسم (بی‎‏تا)، منهاج الصالحین، ج2، قم: مؤسسه الخویی الاسلامیه.
- ذاکریان، اکبر؛ احمدزاده بزاز، سید عبدالمطلب (1395)، بررسی فقهی تأثیر متقابل اقاله و حقّ شفعه بر یکدیگر، مطالعات فقهی و فلسفی، 27.
- سبزواری، سید عبدالأعلی (بی تا)، مهذّب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج18، قم: دار التفسیر.
- صادقی، محمدحسن؛ ساعتچی، علی؛ شعبانی کندسری، هادی (1394)، جریان خیارات در اقاله، آموزه‏ های فقه مدنی، 12.
- طباطبائی حکیم، سید محسن (بی تا)، منهاج الصالحین، ج2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- طباطبائی قمی، سید تقی (بی تا)، مبانی منهاج الصالحین، قم: قلم شرق.
- طباطبائی یزدی، سید محمد کاظم(1370)، حاشیه‏المکاسب، ج2، چ4، قم: اسماعیلیان.
- طباطبائی(صاحب ریاض)، سید علی (1418ق)، ریاض المسائل فی تحقیق ‏الاحکام بالدلائل، ج14، قم: مؤسسه آل بیت(ع).
- طوسی(شیخ الطائفه)، محمد بن حسن (1387ق)، المبسوط فی فقه الامیه، ج3، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
- طوسی(شیخ الطائفه)، محمد بن حسن (بی تا)، کتاب الخلاف، ج3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- طوسی(شیخ الطائفه)، محمد بن حسن(1364)، تهذیب الاحکام، ج7، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- عاملی(شهید اول)، محمد بن‏ مکّی (1414ق)، غایه المراد فی شرح نکت الارشاد، ج1، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- عاملی(شهید اول)، محمد بن مکّی (1417ق)، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، ج3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- عاملی(شهید اول)، محمد‏ بن مکّی (بی تا)، اللمعه الدمشقیه، ج1، قم: دار الفکر.
- عراقی، آقا ضیاء (1414ق)، شرح تبصره المتعلّمین، ج5، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- عشایری منفرد، محمد (1399)، امکان سنجی اجرای قانون اهمّ و مهمّ در تزاحم حقوق، فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 18.
- فیض کاشانی، ملا محسن (بی‏تا)، مفاتیح الشرائع فی فقه الامامیه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- کاتوزیان، ناصر (1389)، دوره مقدماتی حقوق مدنی؛ درس‏هایی از شفعه - وصیت - ارث، چ16، تهران: میزان.
- کاتوزیان، ناصر (1390)، حقوق مدنی، ایقاع؛ نظریه عمومی- ایقاع معیّن، چ5، تهران: میزان.
- کاشف‏ الغطاء، شیخ محمدحسین (1422ق)، تحریر المجلّه، ج3، قم: مؤسسه امام صادق(ع).
- کرکی(محقّق)، علی بن حسین (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج6، قم: مؤسسه آل البیت(ع).
- کریمی، عباس؛ شعبانی کندسری، هادی (1396)، وضعیّت حقوقی مراعی به عنوان وضعیتی در عرض صحت، بطلان و عدم نفوذ، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 27/4.
- کریمی، فاطمه؛ صادق طباطبائی، سید محمد (1401ق)، واکاوی فروش عین مورد شفعه توسط مشتری از منظر فقه و حقوق، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 26، 257-284.
- گلپایگانی، سید محمدرضا (1371)، هدایه العباد، ج1، قم: دار القرآن الکریم.
- مجاهد طباطبائی، سید محمد (بی تا)، المناهل، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- محقّق‏ داماد، سید مصطفی (1384)، ایقاع اخذ به‏ شفعه، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
- محمدی، ابوالحسن (1390)، مبانی استنباط حقوق اسلامی؛ اصول فقه، چ43، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
- مصطفوی، محمدکاظم (1423ق)، فقه المعاملات، ج2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- مصطفوی، محمدکاظم(1421ق)، القواعد الفقهیه، ج2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
- مکارم شیرازی، ناصر (1370)، القواعد الفقهیه، ج1، چ4، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
- موسوی بجنوردی، سید حسن (1377)، القواعد الفقهیه، ج6، قم: الهادی.
- نجفی(صاحب جواهر)، محمدحسن (1362)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج37، چ2، تصحیح و تعلیق: محمود قوچانی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- وحید خراسانی، حسین (بی تا)، منهاج الصالحین، ج3، قم: مدرسه امام باقر(ع).
مطالعات فقه و حقوق اسلامی
دوره 17، شماره 41
در حال تکمیل شدن
دی 1404
صفحه 127-152

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار