نقد و ارزیابی استدلال به «تشفّی خاطر صاحب حق» به عنوان حکمت قصاص

نظری ندوشن, محمد; زارع زردینی, احمد

doi:10.22075/feqh.2024.32871.3806

نقد و ارزیابی استدلال به «تشفّی خاطر صاحب حق» به عنوان حکمت قصاص

نوع مقاله : مقاله ترویجی

نویسندگان

محمد نظری ندوشن ¹

احمد زارع زردینی ²

¹ استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران (نویسنده مسئول)

² دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

10.22075/feqh.2024.32871.3806

چکیده

در کتب فقهی مذاهب مختلف بارها گفته شده که حکم قصاص برای تشفّی یعنی رسیدن صاحب حقّ به آرامش روحی وضع شده است. ازآنجاکه این سخن مبنای برخی از استدلال‌های مهم در مباحث مربوط به جنایات قرار گرفته است واکاوی صحت آن ضرورت و اهمیت دارد. پژوهش پیش رو ادعای یادشده را از منظر ادلة نقلی و پژوهش‌های تجربی در روانشناسی ارزیابی نموده است. آیات و روایات دلالتی بر پذیرش تشفّی به منزلة حکمت قصاص ندارد. به موجب دستاورد پژوهش‌های روان‌شناختی نیز اجرای قصاص، علیرغم لذت‌بخش بودن آن برای صاحب حق، نمی‌تواند آرامش مجنیٌ‌علیه یا اولیای دم را در پی داشته باشد. پس این گزاره علیرغم شهرتی که دارد بی اساس می‌نماید و شایسته نیست در مقام استنباط احکام فقهی به آن استناد شود. رواج این نظر دو منشأ عمده داشته است. یکی آنکه نگاه به مسأله قصاص از زاویة فقه فردی بوده است. دیگر آنکه به جهت در دسترس نبودن پژوهش‌های تجربی، مرحلة اجرای قصاص و مرحلة پس از قصاص از یکدیگر تفکیک نشده و لذت اجرای قصاص به معنای تشفّی بعد از قصاص فرض شده است.

کلیدواژه‌ها

حکمت قصاص

عفو ولیّ دم

بخشش

گذشت از جانی

تشفّی

عنوان مقاله English

Criticism and Evaluation of the Argument to "Right holder's Tashaffi" as the Apparent Motive of Qisas

نویسندگان English

Mohammad Nazari Nodushan ¹

Ahmad Zare Zardini ²

¹ Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Meybod University, Meybod, Iran (Corresponding Author)

² Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Meybod University, Meybod, Iran.

چکیده English

In jurisprudential books across diverse schools, the recurrent assertion is that the Qisas law is instituted to provide Tashaffi, signifying peace of mind for the right holder. Given that this statement forms the basis for some crucial arguments in discussions related to crimes, its examination is essential and significant. The present research evaluates the mentioned claim from the perspectives of legal precedents and empirical studies in psychology. Neither Quran verses nor Hadiths provide evidence supporting the acceptance of Tashaffi as Apparent Motive of Qisas. According to psychological research findings, the execution of Qisas, though satisfying for the the right holder, cannot necessarily bring tranquility to the victim or their heirs. Consequently, despite its prevalence, this proposition appears unfounded and inappropriate for legal inferencing. The prevalence of this perspective emanates from two main sources: firstly, the consideration of the issue of retribution from an individual jurisprudential standpoint, and secondly, In this perspective, the absence of empirical research has led to the assumption that the satisfaction derived from the execution of Qisas equates to Tashaffi following Qisas.

کلیدواژه‌ها English

Apparent Motive of Qisas, Avenger of blood&‌rsquo

s forgiveness, forgiveness, Forgiving criminal, Tashaffi

- قرآن کریم.

- نهج‌البلاغه.

- ابن الرفعه، احمد بن محمد (2009)، کفایه النبیه فی شرح التنبیه، چ۱۵، بیروت: دار الکتب العلمیة.

- ابن سیده، علی بن اسماعیل (۱۴۲۱ق)، المحکم و المحیط الأعظم، ج۸، بیروت: دار الکتب العلمیه.

- ابن عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰ق)، تفسیر التحریر و التنویر، ج۱۰، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.

- ابن قدامه، عبد الله بن أحمد (1388)، المغنی، ج۴، قاهره: مکتبة القاهرة.

- ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، ج۲و۷و۱۴، چ۳، بیروت: دار الفکر.

- اردبیلی(مقدس)، احمد بن محمد (1403 ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، ج14، قم: مؤسسه النشر الإسلامی.

- ازهرى، محمد بن احمد (1421)، تهذیب اللغه، ج۴و۸و۱۱، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- ایزانلو، امید (1395)، بررسی کلمة شفاء در قرآن کریم بر اساس تفاسیر تشیع و اهل سنت، پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، 7/۱، 81-94.

- بغوى، حسین بن مسعود (۱۴۲۰ق)، معالم التنزیل، ج۱، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- ثعلبى، احمد بن محمد (1422ق)، الکشف و البیان، ج۲، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- جبعی عاملی(شهید ثانى)، زین الدین بن على (1413ق)‌، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، ج۴و۱۳، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه.

- جبعی عاملی(شهید ثانى)، زین الدین بن علی (1410ق)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج10، قم: کتابفروشى داورى‌.

- جصاص، احمد بن على (۱۴۰۵ق)، احکام القرآن، ج۱، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1381)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۴، چ۲، تهران: گنج دانش.

- جوادی آملی، عبدالله (1385)، تسنیم: تفسیر قرآن کریم، ج۹و۱۱، قم: مرکز نشر اسراء.

- جوهرى، اسماعیل بن حماد (۱۳۷۶ق)، الصحاح، ج۶، بیروت: دار العلم للملایین.

- حلّى(علامه)، حسن بن یوسف (1413ق)، قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام‌، ج۳، قم: مؤسسه النشر الاسلامى.

- حلّى(محقق)، جعفر بن حسن (1408ق)‌، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌، ج۴، چ۲، قم: اسماعیلیان‌.

- سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۸)، الوسیط فی أصول الفقه، ج۲، چ۴، قم: مؤسسة الإمام الصادق(ع).

- صدر، سید محمد باقر (1374)، روند آینده اجتهاد، مجلة فقه اهل بیت(ع)، ۱، 33-42.

- طباطبائى، سید محمدحسین (1390ق)‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۹، بیروت: مؤسسه الأعلمی‏.

- طبرسى، احمد بن على (1403ق)، الاحتجاج، ج۱، مشهد: مرتضى.

- طبرسى، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج۱، چ۳، تهران: ناصر خسرو.

- طریحی، فخرالدین بن محمد (1375)، مجمع البحرین، تحقیق: احمد حسینی اشکوری، ج۴،‌ چ۳، تهران: مکتبه المرتضویه.

- طوسى(شیخ الطائفه)، محمد بن حسن (بی‌تا)‏، التبیان فی تفسیر القرآن، ج۲، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- فضل الله، محمد حسین (1419ق)، من وحى القرآن، ج11، بیروت: دار الملاک.

- القرافی، أحمد بن إدریس (1994م)، الذخیره، ج۱۲، بیروت: دار الغرب الإسلامی.

- کاسانی، علاء الدین، أبو بکر بن مسعود (1406ق)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، ج6و۷، چ۲، بیروت: دار الکتب العلمیه.

- کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق)‌، الکافی، ج2و7، چ4، تصحیح: على اکبر غفارى، تهران: ‌‌دار الکتب الإسلامیه.

- کشاورز، علی؛ ناصری‌مقدم، حسین (1388)، درنگی در محرومیت زوجین از حقّ قصاص، فقه و اصول، سال ۴۱/ ۲، ۲۰۷-۲۳۰.

- ماوردی، علی بن محمد (1419ق)، الحاوی الکبیر، ج12، بیروت: دار الکتب العلمیه.

- مرزوقی اصفهانی، احمد بن محمد (1411ق)، شرح دیوان الحماسه، ج۱، بیروت: دار الجبل.

- مسجد سرائی، حمید؛ فیض، زهرا (۱۳۹۸)، جستاری در روائی محرومیّت زوجین از حقّ قصاص، پژوهش حقوق کیفری، ۲۸، 207-238.

- مهریزی، مهدی (1376)، فقه حکومتى، فصلنامة نقد و نظر، ۴، 141-۱۶۵.

- موسوی مقدم، سید محمد؛ سادات فرحی، معصومه (1395)، بررسی مقالة قصاص از دایره ‌المعارف قرآن لیدن، دوفصلنامة علمی ـ پژوهشی قرآن، فقه و حقوق اسلامی، 4، ۱۰۹-۱۳۴.

- میبدى، احمد بن محمد (1371)، کشف الاسرار و عدّه الابرار، ج۱، چ۵، تهران: امیرکبیر.

- میرمحمد صادقی، حسین (1399)، حقوق جزای عمومی (1)، تهران: میزان.

- نیک‌عمل، زهره؛ محقق داماد، سید مصطفی؛ باقری، احمد (۱۳۹۸)، ماهیّت عفو مشروط حقّ قصاص، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۲۱، ۳۴۵-۳۷۰.