حفظ آبروی اشخاص به مثابه قاعده فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق فقه ومبانی حقوق و اندیشه امام خمینی(ره)، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشیار، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

3 استادیار، فقه و مبانی حقوق و اندیشه امام خمینی(ره)، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.

10.22075/feqh.2024.33655.3884

چکیده

 کرامت انسانی به معنای محترم و با ارزش بودن انسان به‌عنوان یک وجود منحصر به ‌فرد و بی‌نظیر، از مهم‌ترین مباحث انسان‌شناختی و اصل اساسی در حقوق بشر است. مبتنی بر این مفهوم، هر انسان دارای حقوق و ارزش فراوان است که باید رعایت گردد و هیچ انسانی نباید به‌عنوان وسیله‌ای برای دستیابی به اهداف دیگران مورداستفاده قرار گیرد. ازجمله مصادیق کرامت انسانی، آبرو و حیثیّت آنها است. احکام و آموزه‌های اسلامی همواره بر رعایت کرامت انسان ‌ها و حفظ آبروی آنها در روابط فردی و اجتماعی تأکید دارد. با این ‌وجود، طرح بحث آبرو و حیثیّت به‌عنوان قاعده‌ای که بتواند مجرای جریان حکم قرار بگیرد، تاکنون کمتر محلّ بحث فقها بوده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل دیدگاه فقهای امامیه و با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به امکان‌سنجی اصطیاد یک قاعده فقهی و اصولی مبتنی بر احکام فقهی مرتبط با آبرو و حیثیّت و مستندات فقهی آن می‌پردازد. بر این اساس، قاعده وجوب حفظ آبرو و حرمت هتک آن می‌تواند منبع استنباط بسیاری از احکام در زمینه‌های مختلف حقوق میان فردی، عبادی، مالی، قضایی، پزشکی و ... قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Preservation of Honor Dignity as a Jurisprudential

نویسندگان [English]

  • Mohammad Ghodrati 1
  • Mohsen Esmaeili 2
  • Zeinab Mohammadzade 3
1 PhD student in Jurisprudence and Fundamentals of Law, Jurisprudence and Fundamentals of Law and Thought of Imam Khomeini (RA), Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran (Corresponding Author)
3 Assistant Professor, Jurisprudence and Fundamentals of Law and Thought of Imam Khomeini (RA), Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abstract:
Human dignity, meaning the respect and value of a person as a unique and unparalleled being, refers to one of the key anthropological discussions and a fundamental principle in human rights. According to this concept, every human being has numerous rights and values that must be respected, and no person should be used as a means to achieve the goals of others. One of the manifestations of human dignity is the preservation of their reputation and honor. Islamic laws and teachings always emphasize respecting human dignity and preserving their reputation in individual and social relationships. However, discussing reputation and honor as a principle that can guide the implementation of rulings has been less frequently addressed by jurists. The present research is aimed at analyzing the views of Imamiyah jurists using a descriptive-analytical method to assess the feasibility of extraction of a jurisprudential and principled rule based on the related jurisprudential rulings on reputation and honor and their jurisprudential sources. Accordingly, the principle of the obligation to preserve honor and the prohibition of its violation can be a source for deriving many rulings in various fields such as interpersonal, worship, financial, judicial, medical rights, and so on.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Preservation of Honor
  • Human Dignity
  • Jurisprudential Rule
  • Principled Rule
  • Desecration

مراجع

  • قرآن کریم.
  • آلوسى، محمود بن عبدالله ‏(1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏، ج8، بیروت‏: دار الکتب العلمیه.
  • ابن ادریس حلّى، محمد بن منصور (1410ق)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج3، چ2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • ابن شعبه حرّانى، حسن بن على ‏(1404ق)، چ2، تحف العقول، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی (بی‌تا)، متشابه القرآن و مختلفه،ج1، قم: بیدار.
  • ابن عاشور، محمدطاهر (1420ق)، التحریر و التنویر من التفسیر، ج14، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
  • ابن عربی، محمد بن علی (1422ق)، تفسیر ابن عربی، ج1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • ابن فارس، احمد بن فارس (‏1404ق)، معجم مقائیس اللغه‏، ج6، قم: ‏مکتب الاعلام الاسلامی.
  • اردبیلی(محقّق)، مولا احمد (بی‌تا)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، ج8، قم: مؤسه النشر الاسلامی
  • اشتهاردی، علی پناه (۱۴۱۷ق)،­ مدارک ­العروه، ج8، تهران: دار الاسوه للطباعه.
  • اصفهانی، محمدحسین (۱۴۲۷ق)، حاشیه ­المکاسب، ج3، قم: ذوی القربی.
  • اعرافی، علیرضا (1397)، مکاسب­ محرّمه، ج9، قم: اشراق و عرفان.
  • انصاری(شیخ)، مرتضی بن محمدامین (1410ق)، المکاسب، ج2و3و4، قم: دار الکتاب.
  • ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد (1418 ق)، الجواهر الحسان فی تفسیر القرآن، ج3، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • جبعی عاملی(شهید ثانی)، زین‌ الدین بن علی (۱۴۱۳ق)، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج1، قم: المعارف الاسلامیه.
  • جعفری، محمدتقی (1377)، رسائل فقهی، تهران: کرامت.
  • جعفرى، محمدتقى (1392)، حقوق جهانى بشر و کاوش‏هاى فقهى‏، تهران: آثار علامه جعفرى.
  • جمعی از نویسندگان (1380)، دانشنامه­ امام علی(ع)، ج1، چ2، تهران: پایگاه تخصّصی عاشورا.
  • حرّ عاملى، محمد بن حسن ‏(1409ق)، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج12، قم: مؤسسه آل ­البیت(ع).
  • حسینی­ حائری، کاظم (1382ق)، الفتاوی ­المنتخبه، چ4، قم: دار التفسیر.
  • حسینی ­شیرازی، سید محمد (۱۴۰۹ق)، الفقه(کتاب محرّمات)، بیروت: دار العلم.
  • حسینی ­طهرانی، محمدحسین (۱۴۱۸ق)، ولایه الفقیه، بیروت: دار المحجّه البیضاء.
  • حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (بی‌تا)، مفتاح­ الکرامه فی شرح قواعد العلاّمه، ج4، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • حسینى مراغی، سید میر عبد الفتاح )1417ق)، العناوین الفقهیه‌، ج1، چ2، قم: مؤسسه النشر الاسلامى.
  • خرازی، محسن (۱۴۲۳ق) البحوث­ الهامّه فی­ المکاسب­ المحرّمه، ج6، قم: در راه حقّ.
  • خمینى(امام)، سید روح‌الله (1380)، شرح چهل حدیث، چ24، تهران: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خمینى(امام)، سید روح‏الله (1389)، صحیفه امام، ج4و8و19و21، چ5، ‏تهران‏: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خمینى(امام)، سید روح‏الله (1392)، استفتائات، ج5و3و10، تهران‏: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)
  • ‌خمینى(امام)، سید روح‌الله (1415قa)، المکاسب ­المحرّمه، ج1و2، تهران: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • ‌خمینى(امام)، سید روح‌الله (1415قb)، مناهج ­الوصول­ إلى علم الأصول،ج1‏، تهران:‏ مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • ­خمینى(امام)، سید روح‏الله (1420ق)، الرسائل ­العشره، تهران‏: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خمینى(امام)، سید روح‏الله (1422ق)، رساله ­نجاه العباد، تهران: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خمینى(امام)، سید روح‏الله (1434ق a)، تحریر الوسیله، ج1و2، چ3، تهران‏: مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خمینى(امام)، سید روح‏الله (1434ق b)،‏کتاب­ الطّهاره، ج2، چ3، تهران:‏ مؤسسه ‏تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
  • خوانساری، سید احمد (۱۴۰۵ق)، جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، ج5، چ2، تهران: مکتبه الصدوق.
  • خوئی، سید ابوالقاسم (1422ق)، مبانی تکمله المنهاج‌، ج41، قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی.
  • خوئی، سید ابوالقاسم؛ تبریزی، جواد (1432ق)، احکام جامع مسائل پزشکی، ج1، قم: دار الصدیقه الشهیده.
  • رحیمی نژاد، اسماعیل (1387) کرامت انسانی در حقوق کیفری، تهران: میزان.
  • رشید رضا، محمد (1414ق)، تفسیر القرآن­ الحکیم (تفسیر المنار)، ج6، بیروت: دار المعرفه.
  • سبحانی تبریزی، جعفر (۱۳۸۹)، استفتائات، ج2، قم: مؤسسه الامام الصادق(ع).
  • سبحانی تبریزی، جعفر (1391)، کاوشی در کلام و فقه، ج2، قم: مؤسسه الامام الصادق(ع).
  • سبحانی تبریزی، جعفر (1397)، مسائل­ فقهیه، قم: مؤسسه الامام الصادق(ع).
  • سبحانی تبریزی، جعفر (۱۴۲۰ق)، الصوم فی الشریعه الاسلامیه الغرّاء، ج1، قم: مؤسسه الإمام الصادق(ع).
  • سیستانی، سید علی (1393)، توضیح المسائل، قم: بی‌نا.
  • سیستانی، سید علی (۱۴۱۵ق)، منهاج ­الصالحین، ج3، قم: مکتبه السید السیستانی.
  • سیستانی، سید علی (بی­تا)، قاعده ­الالزام، تقریر: محمدعلی ربانی، بحرین: مداد الثقافه و الاعلام.
  • سیفی، علی‌اکبر (۱۴۲۵ق)، مبانی الفقه الفعّال فی القواعد الفقهیه الأساسیه، ج1و4، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • شبیری زنجانی، سید موسی (۱۳۸۸)، توضیح المسائل، قم: سلسبیل.
  • شبیری ­زنجانی، سید موسی (۱۳۹۶)، استفتائات، ج1، قم: مرکز فقهی امام محمدباقر(ع).
  • شبیری­ زنجانی، سید موسی (بی‌تا)، کتاب نکاح، ج12، قم: مؤسسه پژوهشی رأی پرداز.
  • شریف رضی، محمد بن حسین‏ (1379)، ترجمه و شرح نهج البلاغه، چ5، تهران‏: چاپ و نشر.
  • صانعی، یوسف (1383)، استفتائات پزشکی، قم: میثم تمار.
  • صدر، سید محمدباقر (1406ق)، دروس فی علم الأصول، ج1، چ2، بیروت: مکتبه المدرسه.
  • صدر، سید محمدباقر ‌(1420ق)، قاعده ­لاضرر و لاضرار، قم: دار الصادقین.
  • صدوق(شیخ)، محمد بن على بن حسین بن بابویه قمی (1363)، من لایحضره الفقیه، ج4، چ2، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • طباطبائی حکیم، سید محمدسعید (۱۳۹۱)، توضیح ­المسائل، قم: مهر ثامن ‌الائمه.
  • طباطبائی حکیم، سید محمدسعید (1417ق)، مصباح ­المنهاج، ج7، قم: مؤسسه المنار.
  • طباطبائی حکیم، سید محمدسعید (1427ق)، مسائل معاصره فی فقه القضاء، چ2، نجف: دار الهلال.
  • طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم (1421ق)، العروه الوثقی، ج3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • طباطبائی(علامه)، سید محمدحسین (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج13، چ5، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • طبرسى، فضل بن حسن ‏(1372)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن‏، ج6، چ3، تهران: ناصرخسرو.
  • طریحی، فخرالدین (1375)، مجمع البحرین، چ3، تهران: مرتضوی.
  • طوسی(شیخ الطائفه)، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، ج6، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
  • عباس ‏نژاد، محسن‏ (1384)، قرآن، روانشناسى و علوم تربیتى‏، مشهد‏: بنیاد پژوهش‌های قرآنى حوزه و دانشگاه‏.
  • عراقی، آقا ضیاءالدین (۱۴۱۸ق)، قاعده لاضرر و لاضرار، تقریر: موسوی خلخالی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  • علوی گرگانی، محمدعلی (۱۳۸۲)، مناسک حجّ، ج10، قم: دفتر آیه‌ الله علوی گرگانی.
  • عمید، حسن (۱۳۸۹)، فرهنگ فارسی عمید، ج12، تهران: راه رشد.
  • فاضل لنکرانی، محمد (۱۳۹۰)، آیین کیفری اسلام، ج1، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
  • فاضل لنکرانی، محمد (۱۴۳۲ق)، تفصیل­ الشریعه (الطهاره)، ج3، قم: مرکز فقهی ­ائمه أطهار(ع).
  • فاضل هندی، محمد بن حسن (‌1416ق)، کشف اللّثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، ‌ج2و10، قم: مؤسسه النشر الاسلامى.
  • فضل‌‌‌الله، محمدحسین (1380)، فقه زندگی، قم: دار الملاک.
  • فیاض، محمد اسحاق (1422ق)، محاضرات فی أصول الفقه، ج1، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی.
  • قائنی، محمد (1424ق)، المبسوط فی فقه المسائل المعاصره، ج2، قم: مرکز فقه الائمه الاسلامی.
  • قرائتى، محسن ‏(1388)، تفسیر نور، ج9، تهران‏: مرکز فرهنگى درس‌هایی از قرآن‏.
  • قشیری، عبدالکریم بن هوازن (2000 م)، لطائف الإرشادات، ج2، چ3، قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
  • کاشف الغطاء، جعفر بن خضر (بی‌تا)، کشف الغطاء عن مبهمات شریعه الغرّاء، اصفهان: مهدوی.
  • کاشف الغطاء، حسن (1422ق)، انوار الفقاهه، ج6، نجف: مؤسسه کاشف الغطاء العامه.
  • کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، ج2و4و5، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
  • کرکى ­عاملى(محقّق ثانی)، على بن حسین‌ (1414ق)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، ج4، چ2، قم: ‌مؤسسه آل البیت.
  • گلپایگانی، سید محمدرضا (بی‌تا)، الدرّ المنضود فی احکام الحدود، قم: دار القرآن الکریم.
  • محسنی، محمد آصف (1382)، الفقه و مسائل طبیّه، قم: اسلامی.
  • محقّق داماد، سید مصطفی (1381)، قواعد فقه (بخش مدنی)، چ5، تهران: سمت.
  • محقّق داماد، سید مصطفی (1384)، قواعد فقه (مالکیّت و مسئولیّت)، تهران: علوم اسلامی.
  • مدرّسی یزدی، عباس (۱۴۱۰ق)، نموذج فی الفقه الجعفری، قم: مکتبه الداوری.
  • مسجدسرائی، حمید؛ نظری، اعظم؛ عبدالله پور، اکرم (1401)، واکاوی مبانی فقهی حکم سقط درمانی بعد از ولوج روح، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 26، 285-322.
  • مصباح یزدی، محمدتقی (1396)، نظریه سیاسی اسلام، چ8، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1385)، دائره المعارف فقه مقارن، قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1424ق)، کتاب ­النکاح، قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب.
  • مکارم شیرازی، ناصر (1427ق)، استفتائات، چ2، قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب.
  • مکارم شیرازى، ناصر (1371)، تفسیر نمونه، ج14، چ10، تهران‏: دار الکتب الإسلامیه.
  • منتظری نجف آبادی، حسینعلی (۱۳۸۴)، استفتائات، ج2، چ3، تهران: سایه.
  • منتظری نجف آبادی، حسینعلى (1367)، مبانى فقهى حکومت اسلامى،‌ ج2و4، ترجمه: صلواتى، قم: مؤسسه کیهان‌.
  • موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (۱۳۸۸)، توضیح المسائل، قم: نجات.
  • موسوی­ اردبیلی، سید عبدالکریم (1431ق)، نهج ­الرشاد، چ3، قم: نجات.
  • موسوی بجنوردی، سید حسن (۱۳۷۷ق)، القواعد الفقهیه، ج5و12، قم: الهادی.
  • موسوی بجنوردی، سید محمد (1394)، مجموعه مقالات فقهی، حقوقی و اجتماعی، ج12، تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
  • موسوی ­سبزواری، سید عبدالأعلی (۱۴۱۳ق)، مهذّب ­الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، ج18، چ4، قم: دار التفسیر.
  • موسوی سبزواری، سید علی (1423ق)، الاستنساخ بین التقنیه و التشریع، چ2، قم: مطیعه کوثر.
  • مؤمن قمی، محمد (1440ق)، کلمات سدیده فی مسائل جدیده، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
  • نجفی خوانساری، شیخ موسی (۱۳۷۳ق)، منیه الطالب (تقریرات محقق نائینی)، ج2، تهران: المکتبه المحمدیه.
  • نجفى(صاحب جواهر)، محمدحسن (‌بی­تا)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام،‌ ‌ج13و24و41و31و29، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  • نورى، میرزا حسین ‌(1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج7، بیروت: مؤسسه آل البیت(ع).
  • وحید ­خراسانی، حسین (۱۳۸۶)، توضیح ­المسائل، قم: مدرسه الامام باقرالعلوم(ع).
  • هاشمی شاهرودی، سید محمود (1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌ بیت علیهم السلام، ج3، قم: دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل ‌بیت(ع).
  • همدانی، رضا بن محمدهادی (۱۳۷۶)، مصباح ­الفقیه، قم: المؤسسه الجعفریه لإحیاء التراث.
  • یدالله پور، بهروز (1396)، کرامت انسان در قرآن، چ2، قم: ادیان.
مطالعات فقه و حقوق اسلامی
دوره 17، شماره 41
در حال تکمیل شدن
دی 1404
صفحه 219-258

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار